بازنگری در پارادایم فرش ایران در دوران معاصر با تأکید بر مفهوم اصالت

پارادایم فرش شبکه‌ای از گفتمان‌ها، دستورالعمل‌ها، دانش‌ها و باورهاست که بر مبنای نگاه شرق‌شناسان و فرش‌پژوهان سامان‌دهی شده و به‌مرورِزمان منجر به ایجاد ساختارهای شناخته‌شده و معیارهایی دربارهٔ فرش ایران شده است. این پارادایم، همچنین روش‌هایی برای دسته‌بندی فرش‌ها به فرشِ اصیل و غیر‌اصیل ارائه داده است. استمرار این کلیشه‌ها در طول زمان به بازتولید این پارادایم منتهی شده است‌؛ ازطرفی تعاریف و قواعدِ پارادایم فرش در دوران معاصر، محدودیت‌ها و چالش‌هایی را ایجاد کرده است. ازاین‌رو پژوهش حاضر، با هدف بازنگری در الگوهای فکری و پیش‌فرض‌های ذهنیِ نهادینه‌شده دربارهٔ اصالت فرش و تأثیر آن‌ها بر ارزیابی و نگرشِ افراد شکل گرفته است.
مهم‌ترین پرسش‌های پژوهش عبارت‌اند از: چرا و چگونه برخی تعاریف مشخص در پارادایم فرش، منجر به اهمیت مقولهٔ «اصالت فرش» شده است؟ و پارادایم تازهٔ فرش ایران، با تأکید بر موضوعِ اصالت فرش در دوران معاصر، چگونه تغییر یافته است؟ پژوهش از نظر هدف بنیادی و از نظرِ ماهیت کیفی است، و جمع‌آوری داده‌ها به‌صورت اسنادی (کتابخانه‌ای) انجام شده است و براساس آن، تحلیل اطلاعات شکل گرفته است؛ درنتیجه شیوهٔ پردازش اطلاعات به‌صورتِ توصیفی‌تحلیلی است.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مفاهیمی همچون «اصالت» و ارزش‌های زیبایی‌شناختیْ از ویژگی‌های انضمامی فرش‌ها نیست، بلکه برساخته‌هایی اجتماعی هستند و به همین دلیل، اعتبار مفهوم اصالت با گذر زمان تغییر کرده است، و معیارها و شاخصه‌های اصالت در ساختار پارادایمِ سنتی فرش، در ارزیابی آثار معاصر، کارایی ندارد. دگرگونی‌های سده‌های چهاردهم و پانزدهم هجری‌شمسی، شرایط تازه‌ای را ایجاد کرد و هویتی تازه به زندگی بخشید. در این دوران، با مطرح‌شدن فرش‌ها و دستاوردهای تازه‌ای که از معیارهای اصالت فرش فاصله گرفته‌اند، پارادایمِ مبتنی‌بر سنت، در وضعیت تازه‌ای قرار گرفت و زمینهٔ پدیدار‌شدن پارادایمی تازه فراهم شد. این پارادایم نوظهور و درحالِ تکوین، از تسلط و فراگیری پارادایم مسلطِ فرش کاسته است. همچنین بررسی شرایط معاصر فرش نشان می‌دهد که مفهوم اصالت فرش اگرچه در ساختار پارادایمِ مسلط نشان‌دهندهٔ پایبندی به قراردادهاست؛ اما در دوران معاصر با خلاقیت و نبوغ فردی گره خورده است.